THÁNH PHANXICÔ NGUYỄN VĂN TRUNG
Cai đội, Tử đạo
(1825-1858)

Phanxicô Nguyễn Văn Trung [1] sinh khoảng năm 1825 tại Giáo xứ Phan Xá (nay nằm trên địa bàn thôn Thanh Liêm, xã Triệu Đại, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị), dưới thời vua Minh Mạng, thuộc gia đình Công giáo, cha mất sớm và mẹ tái hôn. Thân phụ cậu trước cũng là cai đội, giữ đạo đàng hoàng. Cùng chí hướng với cha, cậu tham gia binh nghiệp và cũng trở thành một cai đội. Khoảng 24 tuổi, anh Trung kết hôn với một thiếu nữ cùng làng tên Ca, và sinh được bốn người con. Như các gia đình Công giáo khác, ông cai đội chu toàn trách vụ Kitô hữu, và do có phán đoán tốt nên được đồng hương đồng đạo hỏi ý kiến thường xuyên.

Vì một lý do đặc biệt, ông từng bị giam tù. Số là lần kia, cùng với 11 bạn đồng ngũ, ông phải dự một cuộc khảo thí. Trong tình thế nhiễu nhương thời ấy, muốn việc thi cử trót lọt dễ dàng, phải hối lộ với quan trên. Dù đủ điều kiện trúng tuyển, ông không thể làm khác hơn được. Chẳng may, vì chia tiền không đồng đều, các quan tranh cãi với nhau. Vua Tự Đức biết chuyện liền cho tống cả 12 cai đội vào tù.

Tín hữu và công dân trung thành

Sau khi Cửa Hàn (Đà Nẵng) bị quân Pháp dưới sự chỉ huy của đô đốc Rigault de Genouilly đánh chiếm ngày 01.09.1858, vua Tự Đức cho phóng thích các binh lính bị giam giữ để bổ sung vào số quân bảo vệ kinh thành Huế hoặc sai đi đánh giặc. Ông cai đội Trung và các bạn hăng hái hưởng ứng. Nhưng khi sắp được xuất trận, quan bắt ép các ông phải bước qua Thập giá. 11 người kia đều theo lệnh, còn ông Trung nhất định không chịu nghe. Các quan hỏi:

– Tại sao không chịu đạp lên Thập giá? Có phải mi theo đạo không?

– Thưa phải. Tôi là người Công giáo. Tôi sẵng sàng đi đánh giặc để bảo vệ tổ quốc, nhưng không bao giờ tôi lại bỏ đạo. Đánh Pháp thì đánh, bỏ đạo thì không!

Câu nói khẳng khái trọn vẹn đôi đàng của người công dân tổ quốc và người công dân Nước Trời ấy đã đưa ông cai đội Trung trở lại nhà ngục. Theo mọi vẻ bên ngoài, nhà giam này hẳn là Trấn Phủ [2]. Hơn hai tháng bị giam, ông bị điệu ra tra hỏi nhiều lần, bị tra tấn ba lần, mỗi lần 50 roi. Những trận đòn đó không làm cho người chiến sĩ đức tin bỏ cuộc. Dự đoán mình sẽ bị xử tử, ông chẳng những không sợ lại tỏ ra chờ mong ngày đó nữa.

Gia trưởng gương mẫu và chính trực

Dầu sắp chịu án tử, ông đội Trung đã bình tĩnh thu xếp việc gia đình cách khéo léo. Ông căn dặn vợ: “Tôi có bị chết, mình nhớ lo săn sóc các con ! Hãy hết lòng yêu thương chúng, đừng tái hôn với ai nữa!” Đứa con nhỏ 8 tuổi của ông tên là Catarina Thông được phép ở lại giúp đỡ cha. Một tháng sau, nghe tin ở xứ nhà có lớp giáo lý, ông bắt nó về để theo học, bảo con vâng lời dạy bảo của cha quản xứ (lúc ấy là cha Phêrô Trương Công Quang 1819-1849-1889) và khuyên nó sau này khôn lớn phải luôn sống giữa người có đạo để đức tin vững vàng.

Khi nhớ ra còn thiếu nợ vài người, ông tỏ vẻ lo lắng vì sợ các chủ nợ bắt các con mình ở đợ để trừ nợ, vừa cực khổ lại vừa có thể quên cả đạo nghĩa nữa, nên ông căn dặn vợ xem những đồ đạc nào trong nhà phải bán đi để thanh tóan nợ nần cho chu đáo.

Thánh giá trong hồn và trên cổ

Khi không còn hy vọng làm cho ông đội Trung mất niềm tin, các quan liền thảo án tâu xin vua Tự Đức cho lệnh trảm quyết. Bản án viết: “Tên Trung cai đội, thuộc cơ đội Tuyên Văn Phong, trước đây bị cáo về tội gian lận trong kỳ thi sát hạch, phải giáng chức và xử trọng tội, sau xin gia nhập số lính đi đánh giặc nhưng lại không chịu quá khóa nên đáng xử trảm.” Nhà vua liền châu phê. Sáng 06.10.1858, ông đội Trung bị dẫn ra pháp trường là chợ An Hòa [3]. Năm viên quan cỡi ngựa và 60 lính đi bộ hộ tống, một anh lính đi đầu cầm bảng: “Tên này theo tả đạo, phải bị xử trảm theo lệnh Đức vua.” Cha Anrê Nguyễn Ngọc Thoại (1828-1858-1902) đang ở giáo xứ Dương Sơn biết tin, liền cải trang đi với một thầy giảng tới giải tội cho ông. Cha nhắn một người bà con của ông tên Tam tín hiệu nhận ra ngài: ngài sẽ cầm một điếu thuốc giơ cao ngang mặt. Ông đội đã chuẩn bị tâm hồn để lãnh nhận Bí tích lần cuối cùng.

Nhưng sự việc lại diễn tiến thể khác: có thể vì cảm tình với viên cai đội, các quan đình việc xử lại, và cho người về xin nhà vua tha cho ông, lấy cớ việc xử án có thể bị hiểu lầm là khiêu khích quân Pháp vốn đang đóng ở Cửa Hàn, họ sẽ đánh thì nguy. Đòan người chờ đến 18 giờ chiều vẫn chưa có tin, liền kéo nhau vào quán nghỉ ngơi, và dẫn ông đội Trung đi theo, bị trói cẩn thận. Chờ đến khoảng 20 giờ tối, chiếu chỉ của vua Tự Đức gửi tới nơi ra lệnh xử tức khắc và còn đe phạt những quan đã xin ân xá cho ông nữa.

Được tin, ông đội Trung hỏi tìm cha Thoại nhưng cha đã trở về vì tưởng ngày mai mới xử trảm [4]. Lúc đó, ông liền quỳ xuống nền đất, xin đao phủ lấy vôi vẽ trên cổ hình Thánh giá, để chứng tỏ mình trung kiên với Đức Kitô đến cùng. Sau đó, ông hiên ngang đưa cổ cho lý hình chém. Thủ cấp ông bị bêu ba ngày để làm gương, rồi mới được cho đem về chôn tại Dương Sơn. Về sau, hài cốt của vị chứng nhân được lưu giữ ở tại Tòa Giám mục Huế (ban đầu đặt ở Kim Long năm 1863, rồi Phú Xuân, cuối cùng là địa điểm hiện tại, gần cầu Phủ Cam).

Cai đội Phanxicô Nguyễn Văn Trung được Thánh Giáo hoàng Piô X nâng lên hàng Chân phước ngày 02.05.1909 và được Thánh Giáo hoàng Gioan-Phaolô II tôn phong Hiển thánh ngày 19.06.1988.

Ban Biên tập Lịch sử TGP Huế

——————————————-

[1] Vài nhà sử học Công giáo hiện đại cho rằng có thể thánh nhân mang họ Phan, vì sinh tại Phan Xá (làng cùa những người họ Phan), như Ngô Xá là làng người họ Ngô, Văn Xá là làng người họ Văn.

[2] Trấn Phủ này là nhà giam các bị can, nằm ở phía đông Thành Nội (gần cửa Đông Ba). Xin xem J.B. Roux. Huế cổ – Vết tích đạo và đời. Lm Minh Anh dịch. Tổng Giáo phận Huế 2018, trang 66-94. Thánh Phanxicô Trung đã trải qua hơn 2 tháng trong nhà giam này khoảng hạ bán năm 1858. Ngài ra khỏi đó ngày 06 tháng 10 để đi tử đạo. Khách của Trấn Phủ này còn là Thánh Isidore Gagelin Kính, Đấng Đáng kính Gilles Delamotte, Thánh Phaolô Tống Viết Bường, Thánh Micae Hồ Đình Hy.

[3] Địa điểm chợ An Hòa ngày xưa: qua khỏi cầu An Hòa, rẽ phía tay phải chừng hơn 100m có ngã ba, ngã ba nầy ngày xưa là chợ An Hòa, có bến đò qua về phía Thành Nội. Hiện là trường Tiểu học An Hòa (bỏ hoang từ 2018). Đi về phía đông thêm vài trăm mét nữa, sẽ gặp một cây cầu bắc ngang sông đào (mới), dẫn vào cửa An Hòa của Thành Nội. Xin xem J.B. Roux. Huế cổ – Vết tích đạo và đời. Lm Minh Anh dịch. Tổng Giáo phận Huế 2018, trang 131-141.

[4] Theo sử gia MEP Adrien Launay, Les trente-cinq vénérables Serviteurs de Dieu, tr. 142-143, thì khi vừa đến pháp trường, thánh Phanxicô Trung đã thấy cha Thoại và đã âm thầm xưng tội rồi. Tối đến chỉ mong nhìn thấy cha lại.