
Tiểu sử 101 vị Thừa sai MEP đã phục vụ Giáo phận Huế (1850 – 1975)
Số 24. CHA ALFRED BARTHÉLÉMY – MỸ (1852 – 1918)
Sinh tại Paris ở giáo xứ Saint-Roch ngày 01.07.1852, Alfred-Marie-Eugène.
Barthélémy học tại Tiểu chủng viện Saint-Nicolas. Học xong và đỗ bằng tú tài, có lẽ ngài sẽ gia nhập Saint-Sulpice nếu chiến tranh 1870 không buộc ngài phải rời Paris đi sang Bỉ, để sống trong nhiều tháng. Sau khi hòa ước được ký, ngài vội trở về nhà cha mẹ hy vọng có được một chút yên tĩnh; không phải thế. Vừa ổn định, cuộc nổi loạn của xã buộc ngài lại phải ra đi và lần này, ngài ẩn trốn tại Bretagne, nơi đó ngài có đủ thời gian để học biết thêm những điều mà ngài thích gợi lại như một kỷ niệm êm đềm.
Trước khi trở lại Paris, ngài dừng chân nơi tu viện Bênêđitô Solesmes, dưới sự hướng dẫn của các thầy dòng. ngài thực hiện một cuộc tĩnh tâm làm cho ngài xác tín dứt khoát mình phải hiến thân phục vụ Chúa và các linh hồn. Thế nên vừa về tới Paris, ngài xin nhập Saint-Sulpice và tại đó, học xong triết, ngài lãnh phép Cắt tóc. Nếu ngài chỉ nghe theo những ước mong của gia đình và nếu ngài chỉ nghĩ đến tương lai về mặt thỏa mãn thỏa thích mà ngài có đủ lý do đợi chờ, thì ngài có thể đã kéo dài thời gian ở lại nơi đó và chỉ rời khỏi đó để có chỗ giữa hàng giáo sĩ Paris. Nhưng một tiếng gọi vang lên tự sâu thẳm tâm hồn ngài và dầu có đòi hỏi bao nhiêu, ngài vẫn quyết định đáp trả; vào tháng 09.1874, ngài nhập Chủng viện Hội Thừa Sai Hải Ngoại rue du Bac, ở lại đó cho đến ngày 27.12.1877, ngày ngài rời Paris để lên đường đi miền truyền giáo Bắc Đàng Trong, nơi đó ngài sẽ hiến dâng 41 năm cuối đời ngài. Tối hôm trước khi lên đường đi Marseille, ngài vuốt mắt người mẹ đầy thương mến và nỗi đau của ngài càng lớn với nỗi khổ tâm không thể đưa mẹ yêu quý đến nơi an nghỉ cuối cùng.
Cha Barthélémy đến Huế đầu năm 1878, cùng lúc với cha Julien, là người sẽ phải chết vì một trận thương hàn chỉ sau 8 năm ở miền truyền giáo. Theo thói quen đáng ra cha Barthélémy sẽ được sai đến với một người anh em ở xa Huế, vừa để học tiếng Việt vừa để tập sống đời tông đồ; nhưng Đức cha Pontvianne đã bị bệnh làm cho ngài mất vài tháng sau đó, giữ ngài lại bên mình và khi ngài đã biết tiếng Việt vừa đủ, Đức cha trao phó cho ngài kế tiếp nhau, rồi cùng một lúc các việc quản lý địa phận, cha sở Kim Long và bề trên Đại chủng viện, chưa nói đến nhiều công việc khác dầu không quan trọng cũng tốn thời gian và đòi nhiều cồng sức. Những công việc này vừa nhiều vừa bận rộn, thay vì làm cha Barthélémy nhọc mệt và chán ngán, ngược lại là nguyên nhân mang lại vui thích cho ngài, vì ngài thấy đó là một cơ hội thường xuyên để thỏa măn ḷng nhiệt thành và làm nổi bật các khả năng mà ngài được trang bị dồi dào. Thế nên sự vất vả của ngài thật lớn, khi Đức cha Caspar kế vị Đức cha Pontvianne, sau khi đã từ từ bớt nhiều công việc cho ngài, bổ nhiệm ngài làm cha sở Vạn Thiện, nhiệm sở chắc chắn tuyệt vời, nhưng cô quạnh và ở trong một vùng khí hậu không tốt còn nhiều điều phải mong ước.
Tuy nhiên, nhờ thể chất cường tráng và các phương thuốc ngài biết dùng đúng lúc, cha Barthélémy có thể chống chọi được bệnh sốt được ít lâu và tích cực lo quản trị giáo xứ. Nhưng đến ngày sức đề kháng của ngài không chịu nổi, ngài phải đi Huế tại đó sự thay đổi không khí và chế độ ăn uống, chưa nói đến niềm vui được gặp lại những người và những nơi thân thiết với ngài, nhanh chóng làm cho ngài phục hồi sức khỏe và sẵn sàng đi về xứ của mình lại.
Ngài trở về đó ít lâu thì xảy ra các biến cố dẫn đến việc chiếm đóng Huế và một đoàn quân Pháp đồn trú trong hoàng thành, rồi khốn thay một trận dịch tả sớm hoành hành. Các vị thừa sai ở Huế lo cứu chữa các giáo dân cũng bị dịch tả chỉ có thể cứu giúp những người đồng hương bất hạnh một cách khó khăn; vì vậy phải cho họ một cha tuyên úy. Không do dự Đức cha Caspar chỉ định cha Barthélémy để lo nhiệm vụ khó khăn này và trong hoàn cảnh hiện tại quá nguy hiểm. Việc chọn lựa không thể nào tốt hơn. Người anh em của chúng ta đạt được rất tốt sự quý chuộng và thiện cảm của sĩ quan cũng như lính tráng, do ngài biết xử thế và tận tâm không kể mệt nhọc, đên nỗi ngài được đề nghị tặng thưởng Bảo Quốc Huân Chương. Chỉ vì những thay đổi thường xuyên trong các lãnh đạo cao cấp trong quân đội nên việc thực hiện dự định này bị ngăn trở.
Mặc dầu cha Barthélémy luôn sẵn sàng cho các người được ngài cai quản, việc mục vụ của ngài, nhất là sau khi trận dịch tả chấm dứt, còn lâu mới chiếm mọi thời gian của ngài. Để thỏa mãn các sở thích và đồng thời giúp các người Pháp thiếu thông ngôn và cho những người Việt trờ thành thông ngôn để có một chỗ đứng vinh dự và có tiền, ngài tự ép mình hằng ngày mở lớp cho một số thiếu niên và ngài chỉ ngừng công việc này khi phải đi chu toàn công việc tuyên úy tại Đà Nẵng, thành phố thuộc miền truyền giáo Đông Đàng Trong, nhưng Đức cha Van Camelbeke chưa thể gửi các thừa sai đến được.
Một ít thời gian sau khi cha Barthélémy trở lại Huế, ngài dứt khoát rời nhiệm vụ tuyên úy để coi sóc nhiệm sở Di Loan và trở thành hạt trưởng Đất Đỏ, trong tỉnh Quảng Trị. Lúc này giáo xứ Di Loan cũng như cả giáo hạt Đất đỏ vẫn còn dư âm của những biến cố khủng khiếp theo sau cuộc chiếm đóng Huế của quân Pháp. Nếu trong giáo hạt này số người chết không lớn bằng trong giáo hạt Dinh Cát, cùng nằm trong tỉnh Quảng Trị, thì những mất mát vật chất cũng giống nhau ngoại trừ Tiểu chủng viện An Ninh đã được cứu khỏi, tất cả các nhà thờ, tất cả nhà giáo dân trong giáo hạt đều bị bị đốt cháy do những toán quân của Tôn Thất Thuyết. Vị tiền nhiệm của cha Barthélémy đã đựng một nhà thờ, nhưng đó chỉ là một mái tranh thô sơ. Không biết làm sao tìm được những ngân khoản cần thiết, ngài quyết định làm cho giáo xứ Di Loan một nhà thờ bằng đá, bằng gạch và theo kiểu kiến trúc gôtích thuần túy. Dần dần tiến đến, và cứ thế các bức tường, các cây cột và các vòm nhọn mọc lên; đến nay, dầu mặt tiền chưa hoàn thành, Di Loan có một thánh đường hoàn hảo và rộng lớn nhất trong miền truyền giáo. Chỉ mình Chúa biết công trình xây dựng này gây ra cho cha Barthélémy bao nhiêu lao nhọc, khắc khoải và cả những buồn lo; bởi vì nhiều lần các trận bão đã làm hư hại và phá hỏng các công trình của ngài, rồi nếu thỉnh thoảng ngài được khích lệ trong công trình của ngài, ngài vẫn không tránh khỏi những lời cười chê. Nhưng không gì làm ngài dao động và ngài không để mình hoàn toàn bị cuốn hút vào công trình thật khó khăn này. Thường ngài cũng xuống khỏi sàn thợ nề đứng xây, hoặc để thăm viếng các người bệnh, hoặc nhất là để ngồi tòa giải tội. Bởi vì việc canh tân tinh thần của các giáo dân làm ngài quan tâm cũng bằng việc xây dựng thánh đường cho họ.
Để thực hiện nhanh chóng cuộc canh tân này, cha Barthélémy không thấy phương thế nào tốt hơn là dâng giáo xứ cho Trái Tim Chúa Giêsu và thực hành việc tôn thờ Trái Tim Chúa. Trong mục đích này, ngài thiết lập và công bố thánh lễ thứ sáu đầu tháng làm cho các kitô hữu đến tham dự ngày càng đông. Cũng thế, hôm áp lễ, các cuộc đi xưng tội tăng lên thật nhiều đến nỗi cha Barthélémy và cha phó ngồi giải tội không hết và phải mời thêm các linh mục quanh vùng. Sự sốt sắng này luôn tăng triển từ đó, đến nỗi số các lần xưng tội chỉ là 1.647 khi ngài khởi sự điều hành giáo xứ, hiện nay đã lên tới 7.095. Và số này không kể đến các lần xưng tội của các nữ tu bản xứ mà tu viện được xây dựng cạnh nhà thờ Di Loan. Cả tu viện này cũng đã bị cướp phá và thiêu rụi bởi quân của Tôn Thất Thuyết; khi cha Barthélémy khởi sự điều hành, tu viện còn xa mới được phát triển như hôm nay. Chắc hẳn tất cả các sự tiến triển của tu viện này không phải chỉ do cha Barthélémy thực hiện, nhưng cũng nhờ ngài phần lớn; bởi vì sự thúc đẩy làm cho tăng số các nữ tu thật nhiều, cũng như làm cho thêm nhiều các nguồn lợi vật chất và nhất là thiết lập một sự đều đặn hầu như hoàn hảo, thực sự là công trình của ngài. Nhưng các công việc khác nhau không cuốn hút tất cả hoạt động của ngài: việc làm cho lương dân trở lại cũng là đối tượng được ngài thao thức với hết lòng nhiệt thành. Nhờ sự chăm sóc của ngài hoặc nhờ các linh mục trong giáo hạt được ngài điều động và khích lệ, đạo Chúa xâm nhập vào trong hơn 20 làng chưa từng có người công giáo. Các cuộc trở lại đông đảo này thỉnh thoảng mang lại cho ngài những niềm vui lớn, nhưng đồng thời cũng có những nỗi thất vọng nặng nề; tuy nhiên vì ngài chỉ làm việc cho vinh quang lớn lao nhất của Chúa và lợi ích các linh hồn, các nỗi thất vọng không làm ngài nản chí. Cho đến năm 1908 ngài đã cố sức trong mọi sự và ở khắp nơi để làm cho các công trình ngài phụ trách được phồn thịnh.

Nguồn ảnh: irfa.paris
Vào thời kỳ đó, một sự thay đổi lớn được thực hiện trong hoàn cảnh của ngài.
Người kế vị Đức cha Caspar, từ nhiệm năm 1907, đặt ngài làm cha chính và bề trên Đại chủng viện Huế. Trong việc này hay việc khác, ngài đều mang lại nhiều việc phục vụ cho miền truyền giáo, nhất là bằng cách làm việc tích cực và kết quả cho việc đào luyện hàng giáo sĩ bản xứ.
Vào lúc cha Barthélémy nhận quyền điều hành Đại chủng viện, việc học hành và lòng đạo đức cùng sánh đôi trong cơ sở này đến nỗi ngài có lý do để có thể bằng lòng duy trì chủng viện trong tình trạng tốt đẹp này. Nhưng ngài nhắm đến sự hoàn hảo; thế nên ngài cố gắng in sâu vào trong các chủng sinh một tình yêu ngày càng mãnh liệt cho công việc trí thức và nhất là cho việc tiến triển đường thiêng liêng. Để đạt được kết quả đó, ngài không tiếc những bài huấn giáo, những lời khuyên răn, những sự hướng dẫn; và vì ngài là một linh mục đạo đức thực sự, rất thấm nhuần đời sông siêu nhiên, nên các cố gắng của ngài trổ hoa kết trái tuyệt vời. Trong 11 năm vừa trôi qua, Đại chủng viện Huế mang lại nhiều nguồn an ủi cho các anh em điều hành.
Nhưng không phải chỉ có các đại chủng sinh được cha Barthélémy quan tâm tiến tới trên đường trọn lành mà thôi. Được trao nhiệm vụ hướng dẫn các nữ tu Dòng Kín có cơ sở tại Huế vào năm 1910, ngài không tiếc thì giờ và vất vả để giúp các người nữ tu thánh thiện này hoặc về phương diện vật chất, hoặc về phương diện tinh thần. Dầu rất nhiều công việc, ngài vẫn trung thành đến giải tội theo các ngày giờ ấn định, và cả ngoài thời gian đó, nếu một chị em nào ao ước hỏi ý kiến ngài, luôn luôn ngài sẵn sàng không chút than phiền. Đặc biệt ngài giúp ích rất nhiều cho các con cái tốt lành của mẹ Têrêxa này trong việc xây dựng đan viện của họ: ngài giúp mua những vật liệu, hỏi han giá cả, trông coi cách sử dụng và đốc thúc các công việc. Nhờ sự can thiệp của ngài, đan viện được dựng lên nhanh chóng và chẳng bao giờ chị em Dòng Kín Huế sẽ có thể cám ơn cho đủ về tất cả những gì ngài đã làm để chuẩn bị cho họ một cơ sở đẹp đẽ và tiện lợi.
Khi cha Barthélémy đến tuổi 65, ngài xem ra mạnh khỏe và chúng tôi nghĩ rằng ngài sẽ còn làm việc nhiều năm cho phần rỗi các linh hồn. Chính ngài cũng không thấy có dấu hiệu gì bất an gây chút nào lo âu, khi trở về sau cuộc hành trình đi Đà Nẵng, ngài cảm thấy một sự khó chịu làm ngài lo ngại sau vài ngày. Bác sĩ chẩn đoán bệnh sưng ruột (entérite), và để dễ dàng lo cho ngài những săn sóc cần thiết, ông truyền đưa ngài đến bệnh viện trung ương Huế. Sau khoảng ba tháng lưu lại bệnh viện này, cha Barthélémy cảm thấy một sự phục hồi rõ ràng, liền về Đại chủng viện. nơi đó, nhiều lần đau lại nhanh chóng cho thấy rằng bệnh tình chẳng thuyên giảm. Lúc đó người ta quyết định đưa ngài đi Hồng Kông với hy vọng thay đổi không khí và chế độ ăn uống sau cùng sẽ chữa ngài lành. Nhưng ở nơi đó cũng như ở Huế, khoa học và sự tận tâm không thể mang lại tình trạng tốt cho một bộ phận đã quá suy nhược. Trong hoàn cảnh đó, cha Barthélémy chỉ mong một điều thôi: trở về Huế nhanh nhất có thể. Ngài quá sức mệt nhọc đến nỗi người ta thấy rằng cần phải đưa ngài trực tiếp từ nhà ga đến bệnh viện nơi đó ngài ở lại cho đến ngày cuối đời: 13.05.1918.
Cái chết của người anh em quá cố thân yêu là một trong những cái chết đầy tính giáo dục và êm dịu nhất: không nghi ngờ gì về việc 8 tháng đau đớn trước khi chết đã giảm bớt tất cả, hay ít nữa phần lớn, các món nợ ngài mắc phải đối với sự công thẳng của Chúa. Xác ngài an nghỉ trong nghĩa địa Đại chủng viện Huế.
Lm. Stanislaô Nguyễn Đức Vệ biên tập